Poder\u00eda ser o retrato da derrota. Do fracaso. Da desintegraci\u00f3n da clase traballadora como tal. Dunha paisaxe de cascallos. Das ru\u00ednas de despois da deflagraci\u00f3n. Mais non. Ou non s\u00f3. Dos tempos sombrizos, o \u00faltimo libro do poeta e xornalista Daniel Salgado, \u00e9 un cap\u00edtulo m\u00e1is dunha cr\u00f3nica que o seu autor iniciou xa nos seus primeiros poemarios. O relato dunha guerra en curso na que o medo non \u00e9 s\u00f3 dos que se saben dominados, sen\u00f3n tam\u00e9n dos que ventan que poden ser varridos do poder. Porque nada hai decidido nun per\u00edodo de crise do capitalismo global como o actual. A\u00ednda hai lugar para a emancipaci\u00f3n.<\/p>\n
Mar\u00eda do Cebreiro e ti publicastes xuntos<\/strong> <\/b>A guerra<\/b>. Non se distingue o que escribiu un e o outro… Como foi o proceso de creaci\u00f3n?<\/strong><\/p>\n Sempre estamos conversando: por correo, por tel\u00e9fono, en persoa… A guerra comezou como un intercambio de poemas, noticias, fragmentos de textos… que foi moi seguido e tivo unha continuidade no tempo. Nun momento pensamos que de todo aquel magma de conversas pod\u00eda sa\u00edr un libro. O que fixemos foi seleccionar, revisar, reordenar… Os textos son dos dous. Pero tampouco houbo unha intenci\u00f3n de que non se saiba quen escribiu cada parte… Propux\u00e9moslle o proxecto \u00e1 editorial Barbantesa e aceptaron encantados. Ademais quedou moi ben a portada, co anxo de Paul Klee que a Walter Benjamin lle inspirou a s\u00faa teor\u00eda do anxo da historia. Unha revista acad\u00e9mica americana, Abshynte, vai publicar anacos de A guerra nun monogr\u00e1fico sobre novas escritas de Europa. A proposta foi de Neil Anderson, que fixo a traduci\u00f3n ao ingl\u00e9s.<\/p>\n Hai unha continuidade entre todos os teus libros. Sempre estivo presente neles a loita de clases, a consciencia de pertencer a un recuncho de Occidente… Mais desde<\/strong> <\/b>Os poemas de como se rompe todo<\/b> e<\/strong> <\/b>ru\u00eddo de fondo<\/b> <\/b>describes unha paisaxe de cascallos, ru\u00ednas, que antes m\u00e1is ben intu\u00edase.<\/strong><\/p>\n Todos os meus libros te\u00f1en que ver, e de maneira consciente, co noso tempo, individual e colectivo. G\u00fastame que se note, ademais. Si hai unha continuidade, e pode que si, que haxa agora unha confirmaci\u00f3n dunha cat\u00e1strofe que antes se intu\u00eda. E non \u00e9 s\u00f3 cuesti\u00f3n de pol\u00edtica, ou si o \u00e9 mais no sentido de como nos afecta, como colectividade, o que est\u00e1 a pasar, como afecta \u00e1s nosas relaci\u00f3ns como individuos. En canto \u00e1 maneira de escribir, ru\u00eddo de fondo levoume a unha calella sen sa\u00edda. Porque vai ata o final dun xeito de entender a linguaxe que non consigo levar m\u00e1is al\u00e1, que me levou a un punto morto. Non sab\u00eda como continuar. E neste \u00faltimo libro, Dos tempos sombrizos, tentei romper con iso. De feito envieino a un premio para obxectivalo, porque era un salto tan grande que non sab\u00eda se funcionaba… Por iso \u00e9 un libro con moitas referencias concretas, con dedicatorias a amigos… Quixen rexistrar cousas de maneira directa.<\/p>\n Tam\u00e9n hai unha consciencia das limitaci\u00f3ns do poema, da escrita. Di<\/strong> <\/b>Dos tempos sombrizos<\/b> <\/b>que non hai met\u00e1fora dispon\u00edbel para as actuais circunstancias. E<\/strong> <\/b>ru\u00eddo de fondo<\/b> <\/b>que o poema vira impos\u00edbel, que tropeza coa lingua e coa historia. Por que?<\/strong><\/p>\n \u00c9 esa sensaci\u00f3n da insuficiencia da linguaxe que v\u00e9n polo menos desde o romanticismo… E est\u00e1 expresada de distintas maneiras, si. En ru\u00eddo de fondo tentei fracturar a linguaxe, o verso, encarnar a situaci\u00f3n na propia linguaxe. En Dos tempos sombrizos hai, como che dic\u00eda, un intento m\u00e1is narrativo. Tentei eliminar as ambig\u00fcidades da linguaxe. E ti dir\u00e1s: sen ambig\u00fcidades da linguaxe non hai poes\u00eda…<\/p>\n Ou si que a hai. En relaci\u00f3n con iso, tam\u00e9n falas de perversi\u00f3n da linguaxe, e iso ten que ver cos medios de comunicaci\u00f3n. En<\/strong> <\/b>A guerra<\/b> os xornais non chaman guerra ao que si o \u00e9. En<\/strong> <\/b>ru\u00eddo de fondo<\/b> est\u00e1 o \u00abr\u00e9xime rigoroso de desinformaci\u00f3n\u00bb.<\/strong><\/p>\n Da perversi\u00f3n da linguaxe xa falaba Chus Pato moito antes de que se convertese nun problema pol\u00edtico colectivo. Falaba de escribir contra a linguaxe do pacto, do consenso. De como a linguaxe tam\u00e9n ten propietarios, porque na linguaxe tam\u00e9n hai loita de clases e ent\u00f3n clases desposu\u00eddas da linguaxe. O valor de uso das palabras depende de quen se apropie delas. Hai palabras que, ou facemos unha reapropiaci\u00f3n delas, ou est\u00e1n mortas. E iso tam\u00e9n \u00e9 unha preocupaci\u00f3n da literatura desde hai moito tempo. O xornalismo, en relaci\u00f3n con iso, \u00e9 un dos espazos de apropiaci\u00f3n da linguaxe por parte das clases dominantes, \u00e1s veces utilizando testaferros. Ou polo menos o xornalismo nas actuais condici\u00f3ns. E todo iso acaba aparecendo nos poemas. Non me gusta impedir que as cousas entren no poema. E g\u00fastanme os poetas que non o impiden, desde Ezra Pound a Mar\u00eda do Cebreiro… O labor de quen escribe non \u00e9 prohibir a entrada de segundo que materiais, sen\u00f3n facer o contrario, ampliar o radio de acci\u00f3n. Se iso a\u00ednda se pode facer despois de Ezra Pound.<\/p>\n Dos tempos sombrizos<\/b> transmite un sentimento de fracaso. Un movemento obreiro desintegrado, un desequilibrio cada vez maior entre capital e traballo…<\/strong> <\/b>A guerra<\/b> chamaba m\u00e1is \u00e1 organizaci\u00f3n. Hai esperanza ou non?<\/strong><\/p>\n \u00c9 que un elemento que est\u00e1 moi presente en Dos tempos sombrizos \u00e9 o medo. Hist\u00f3rico e colectivo. Temos medo. Declararon unha guerra contra todos n\u00f3s e n\u00f3s non nos decatamos ou non a tomamos en serio. Non somos quen de asumir a gravidade da situaci\u00f3n. Entendo que \u00e9 prepotente falar en nome de todos, dun \u00abn\u00f3s\u00bb. Mais eu falo do que vexo. E preg\u00fantome, que vai ser de n\u00f3s? Iso est\u00e1 moit\u00edsimo no libro. A loita de clases estivo sempre a\u00ed, guste ou non, nas sociedades en que vivimos. Puido haber pactos, acordos puntuais, pero nunca desapareceu. E a poes\u00eda ten a responsabilidade de nomear as cousas e non se enganar.<\/p>\n En<\/strong> <\/b>Dos tempos sombrizos<\/b> <\/b>as contradici\u00f3ns do tardocapitalismo acel\u00e9ranse. Xa desde antes, os teus libros nomeaban a fin dunha etapa. Mais, hai crep\u00fasculo do r\u00e9xime, como dis, ou reforzo do mesmo?<\/strong><\/p>\n Eu creo que si que estamos no fin dunha \u00e9poca e que o cambio \u00e9 profundo. Polo menos en Europa ac\u00e1base unha etapa. Estamos nun tempo de tr\u00e1nsito cultural, social, pol\u00edtico… e por iso hai caos. O que non sei \u00e9 se conf\u00edo moito nas nosas propias forzas. Non sabemos se se est\u00e1 a reforzar a dominaci\u00f3n, se o que vir\u00e1 ser\u00e1 mellor ou peor. Hai unha indeterminaci\u00f3n hist\u00f3rica, como dic\u00eda Benjamin. Que \u00e9 o que pasa cando houbo avances hist\u00f3ricos. A\u00ednda que idea mesma de avance \u00e9 cuestionable: a sociedade do benestar capitalista que remata agora veu despois de d\u00faas guerras e grazas a unha riqueza acumulada que vi\u00f1a do colonialismo…<\/p>\n Mais o que parece claro \u00e9 que te\u00f1en medo. Por iso a Lei de \u00abSeguridade Cidad\u00e1\u00bb…<\/strong><\/p>\n Te\u00f1en medo e mesmo parece que os que te\u00f1en o poder nos sobrevaloran. E falamos de \u00abeles\u00bb, iso que \u00e9 tam\u00e9n tan abstracto… \u00c1s veces \u00e9 como se tivesen m\u00e1is consciencia da potencialidade do bloque dos dominados que os propios dominados. Por iso apertan os parafusos. Mais tam\u00e9n \u00e9 certo que est\u00e1n pasando cousas. O n\u00famero de folgas, de horas de folga, de manifestaci\u00f3ns… est\u00e1 nos \u00edndices m\u00e1is altos desde a transici\u00f3n. E electoralmente tam\u00e9n est\u00e1 a haber cambios. Por iso aproban leis m\u00e1is represivas ou propo\u00f1en reformas do sistema electoral, porque te\u00f1en medo de ser varridos nas elecci\u00f3ns. Estamos protestando todo o d\u00eda, mais se cadra non se lle acaba de dar unha expresi\u00f3n pol\u00edtica ao noso malestar. Tam\u00e9n se idealiza o pasado: se cadra no pasado foi parecido. Como non vai haber protestas? \u00c9 normal. O que est\u00e1 claro \u00e9 que non estamos adormecidos, nin moito menos.<\/p>\n Do medo tam\u00e9n falades en<\/strong> <\/b>A guerra<\/b>. Mais do medo inoculado para parar as protestas: o medo \u00e1 polic\u00eda…, e todas esas formas de violencia estrutural. Do lado contrario, tam\u00e9n se cadra se idealizan os per\u00edodos revolucionarios. Cando non todo \u00e9 tan espectacular.<\/strong><\/p>\n Porque non as te\u00f1en todas consigo… Ocorre que a pol\u00edtica partidaria tende a banalizar as ideas pero, si, claro que hai violencia. E a violencia estrutural tam\u00e9n \u00e9 violencia material, tam\u00e9n se sofre na carne, como a outra. E nas ideas. E, si, os per\u00edodos de cambio son longos, te\u00f1en os seus fluxos e refluxos…<\/p>\n Comentabamos antes que nos teus poemas hai moita consciencia do lugar, da posici\u00f3n desde a que se fala. Se cadra tam\u00e9n porque o tsunami chegounos tam\u00e9n a n\u00f3s, a Occidente. Salvando as distancias.<\/strong><\/p>\n Tampouco quero frivolizar con iso mais o noso pa\u00eds sempre foi unha periferia dentro da periferia do centro, e \u00e9 evidente que a loita de clases se agudizou, e iso transl\u00f3cese no poema. Est\u00e1 a reconfigurarse o papel de cada naci\u00f3n, de cada Estado, no sistema-mundo. E claro que nos afecta. E non \u00e9 unha cuesti\u00f3n de an\u00e1lise pol\u00edtica s\u00f3. \u00c9 a vida. \u00c9 o que nos toca como individuos e como colectivo. \u00c9 a vida material. A vida, en fin. Os poemas falan de como nos relacionamos os individuos nunhas determinadas circunstancias hist\u00f3ricas, de como encarnamos as contradici\u00f3ns hist\u00f3ricas. Porque estamos no mundo, somos parte del. Non somos observados desde f\u00f3ra. E inter\u00e9same ese punto que leva do individual ao colectivo e do colectivo ao individual.<\/p>\n Os poemas de<\/strong> <\/b>Dos tempos sombrizos<\/b> <\/b>sit\u00faanse en lugares concretos. E convidan a establecer paralelismos entre distintos tempos da historia, que se repite. \u00abO pasado non existe\u00bb, di o poema que cita a Zeca Afonso. A guerra \u00e9 a mesma, e est\u00e1 en curso.<\/strong><\/p>\n Hai unha idea que est\u00e1 moi presente nos \u00faltimos libros, que ten que ver con Walter Benjamin. M\u00e1is que que a historia se repita, \u00e9 que hai pasaxes que conectan distintos momentos da historia. O pasado, as\u00ed, faise presente. \u00c9 o tigre que se espreguiza e salta, di Benjamin, que advirte de que a vitoria do fascismo tam\u00e9n ser\u00e1 a derrota dos vencidos da historia. O pasado sucede no presente. E cando activamos a potencia que pode ter determinado acontecemento hist\u00f3rico desde o presente, tam\u00e9n teremos que ir m\u00e1is al\u00e1 da l\u00f3xica da homenaxe, que pode ser un pouco paralizante.<\/p>\n Non s\u00f3 falas con Walter Benjamin nos poemas. Falas con moita xente. Con Bertolt Brecht. Con Marx, por suposto. Con moitos escritores. E m\u00fasicos tam\u00e9n. O poema sobre o experimento en Grecia remite directamente a<\/strong> <\/b>Das Kapital<\/b>, por certo.<\/strong><\/p>\n O Leo participou unha vez nunha homenaxe a Zeca Afonso e fixo o seu repertorio de versi\u00f3ns do Zeca coa s\u00faa guitarra el\u00e9ctrica. E despois dixo, -non lembro as palabras exactas-, algo as\u00ed como que volvemos a Marx porque estamos fodidos e non sabemos por que. Non \u00e9 un receitario, pero a s\u00faa lectura ax\u00fadanos a interpretar o mundo. A\u00ednda que a mi\u00f1a \u00faltima obsesi\u00f3n est\u00e1 a ser Pasolini… Como non volver a Marx? Eu dar\u00edalles a ler o 18 Brumario aos alumnos de xornalismo. Ademais, hai un poema mellor que o Manifesto Comunista? En serio: cantas imaxes literarias nos deixou? En canto \u00e1 m\u00fasica, \u00e9 o mesmo. Non estou para facer de alfandegueiro dos poemas. O que forma parte da experiencia de quen escribe entra no poema, \u00e9 normal. Hai un poema que fala do que alg\u00fans cr\u00edticos falaron sobre a aparici\u00f3n do free-jazz, de J. Coltrane. Dic\u00edan que, por primeira vez, a secci\u00f3n r\u00edtmica e a secci\u00f3n mel\u00f3dica \u00edan por separado e non dialogando entre si. A min par\u00e9ceme unha met\u00e1fora pol\u00edtica moi boa. E est\u00e1 a\u00ed porque me axuda a explicar algo nun poema. Axuda a significar cousas que non te\u00f1en que ver coa historia do jazz…<\/p>\n Percorre tam\u00e9n os poemas, e non s\u00f3 no teu \u00faltimo libro, a imaxe do av\u00f3. Que est\u00e1 asociada \u00e1 represi\u00f3n da posguerra, \u00e1 emigraci\u00f3n en<\/strong> <\/b>\u00c9xodo<\/b>, e tam\u00e9n a saberes que non somos quen de manter.<\/strong><\/p>\n Somos descendentes de labregos. Hai saberes que a min a\u00ednda me soan algo, pero que xa non son meus. Porque houbo un salto civilizatorio moi grande e moi r\u00e1pido, en 20 ou 30 anos. N\u00f3s somos os \u00faltimos aos que a\u00ednda nos soar\u00e1 a relaci\u00f3n directa do traballo coa terra. Os nosos pais naceron en casas sen luz el\u00e9ctrica e agora usan internet. \u00c9 imposible que un pobo non estea traumatizado por iso!<\/p>\n Volvendo ao de antes, algunha culpa debemos ter, por\u00e9n, no que est\u00e1 a pasar. Non quixemos ver. Durante moito tempo pareceu todo moi c\u00f3modo. Todo ben centrado. Como se non houbese dereita e esquerda.<\/strong><\/p>\n Pois se non hab\u00eda nada que adivi\u00f1ar, estaba todo a\u00ed. Outra cousa \u00e9 que os discursos dominantes agochaban. Hai un mundo que entra en crise porque hai unha base material que entra en crise. Todas as debilidades da econom\u00eda de ladrillo estaban m\u00e1is que advertidas e analizadas. Outra cousa \u00e9 que iso tipo de discursos tivesen audiencia. Vivimos no capitalismo, ata nova orde. E a idea de esquerda e dereita non \u00e9 m\u00e1is que a posici\u00f3n que se te\u00f1a ante esa realidade. E iso a\u00ednda aceptando o relato de que houbo Estado de Benestar, que tam\u00e9n \u00e9 cuestionable, porque a mi\u00f1a xeraci\u00f3n non co\u00f1eceu outra cousa que a precariedade, e agora o paro. Ent\u00f3n, onde estiveron as vacas gordas? Hai cousas que me indignan sobre o relato que se fai, tanto desde a dereita como desde a esquerda. N\u00f3s tam\u00e9n acabamos interiorizando visi\u00f3ns do mundo que non son nosas.<\/p>\n En<\/strong> <\/b>D\u00edas do imperio<\/b> <\/b>falabas da ilusi\u00f3n do posmodernismo e de que case era mellor ir recuperando os grandes relatos da emancipaci\u00f3n. Algo debe ter que ver coa recuperaci\u00f3n destes a emerxencia de novos referentes pola esquerda no mapa electoral, en Galicia e en Espa\u00f1a.<\/strong><\/p>\n O t\u00edtulo dese poema \u00e9 o dun ensaio de Eagleton. O problema dos discursos da posmodernidade, desa hexemon\u00eda intelectual, -e falo en xeral, porque non todos os pensadores din o mesmo-, \u00e9 que \u00e9 politicamente paralizante. Ademais era como o correlato filos\u00f3fico dun movemento pol\u00edtico caracterizado por un conservadorismo pol\u00edtico atroz, que \u00e9 en realidade de onde v\u00e9n parte do que acontece agora. E si que parece que agora os discursos contrarios a isto emerxen m\u00e1is, te\u00f1en unha audiencia m\u00e1is ampla, porque queremos entender o que pasa, como dic\u00eda O Leo. E insisto en que non hai profec\u00eda. \u00c9 s\u00f3 estar incardinado nunha posici\u00f3n. Por outra banda, que \u00e9 a posmodernidade? Non \u00e9 f\u00e1cil dicilo. Hai unha frase moi bonita que lle di Eagleton a Foucault: se todo \u00e9 pol\u00edtico, nada \u00e9 pol\u00edtico…<\/p>\n Un dos relatos que cuestionas \u00e9 o da naci\u00f3n, o pa\u00eds. Desde os primeiros libros. Non somos herdeiros de nobreza antiga ningunha, di<\/strong> <\/b>A guerra<\/b>, que protesta ademais polas l\u00f3xicas sectarias. ‘<\/strong>\u00c9xodo<\/b>‘ advert\u00eda das falsas idades de ouro. En<\/strong> <\/b>Os poemas de como se rompe todo<\/b> romp\u00eda tam\u00e9n a naci\u00f3n….<\/strong><\/p>\n Hai unha cousa que me molesta moito no relato que fai o movemento de emancipaci\u00f3n nacional sobre o pa\u00eds, que \u00e9 que sempre se mide en relaci\u00f3n a modelos ideais que me parecen altamente criticables. Hai, por exemplo, unha ansia por ser un \u00abpa\u00eds normal\u00bb. E que \u00e9 iso? Se honestamente chegamos ao final dese razoamento, se cadra non nos gusta nada. E isto ten que ver co discurso da normalizaci\u00f3n cultural. Entendo que ten que haber discursos de lexitimaci\u00f3n nacional, que nun inicio e para facer fronte a t\u00f3picos coloniais se diga que a nosa foi unha lingua de reis, mais, \u00e9 por iso que ten que existir en igualdade de condici\u00f3ns con outras linguas? Porque se cadra isto ten que ver cunha derrota pol\u00edtica a nivel mundial. Dalgunha maneira, certa ideolox\u00eda dominante ac\u00e1banos imbu\u00edndo a todos. Ser un pa\u00eds normal \u00e9 ser un pa\u00eds onde haxa explotadores e explotados? Se a idea de emancipaci\u00f3n nacional non se carga politicamente, temos problemas coma estes.<\/p>\n Dis en<\/strong> <\/b>Dos tempos sombrizos<\/b> <\/b>que nada est\u00e1 a salvo, tampouco o idioma.<\/strong><\/p>\n O galego \u00e9 unha lingua sometida a ocupaci\u00f3n. E isto \u00e9 unha obviedade, unha cuesti\u00f3n obxectiva, independentemente da posici\u00f3n pol\u00edtica que adoptemos. Facer pol\u00edtica co idioma \u00e9 dicir o contrario, dicir que hai liberdade para usar as d\u00faas linguas na vida diaria. E isto obriga a quen escribe a ter unha conciencia de facelo nunha lingua atacada, desprezada. Segue habendo moitos complexos colectivos que xa hab\u00eda nos anos 50. Contin\u00faan vivos. O galego \u00e9 a lingua da xente de aqu\u00ed e xa est\u00e1. Non fai falta dicir que tam\u00e9n nos serve para facer ciencia. As linguas te\u00f1en dereito a existir en igualdade condici\u00f3ns coas demais, e iso ata est\u00e1 recollido pola ONU e instituci\u00f3ns as\u00ed de importantes… \u00c1s veces penso que o mellor programa para defender o galego \u00e9 o poema de Celso Emilio Ferreiro, Deitado frente ao mar.<\/p>\n Hai quen di que a t\u00faa creaci\u00f3n po\u00e9tica se move na li\u00f1a de Celso Emilio Ferreiro, precisamente. Que cres ti?<\/strong><\/p>\n \u00c9 o primeiro poeta que lin, o que me fixo pensar que iso da poes\u00eda…, coidado!. \u00c9 un autor que repaso de cando en vez. Temos unha imaxe del moi simplificadora. Pero se baixamos aos textos vese que \u00e9 un poeta enorme, como creador de imaxes… A min inter\u00e9same moito tam\u00e9n o personaxe. Tan divertido, tan volc\u00e1nico. Do tipo de xente eruptiva. Al\u00e9n do que os poemas din no aspecto pol\u00edtico, \u00e9 un escritor cun sentido do ritmo impresionante… e non ten a culpa do que fagan ou fixeran os seus ep\u00edgonos.<\/p>\n En<\/strong> <\/b>A guerra<\/b> e noutros libros aparece a idea do encontro entre as persoas como acto pol\u00edtico, nun momento en que ser\u00eda m\u00e1is f\u00e1cil para o poder que houbese s\u00f3 individuos. Sobre todo nas cidades de cascallos, nas arquitecturas derrubadas que describes en<\/strong> <\/b>ru\u00eddo de fondo<\/b> <\/b>e xa antes.<\/strong><\/p>\n A iso me refiro cando digo que a realidade \u00e9 a que produce os individuos, os nosos comportamentos, a nosa relaci\u00f3n cos demais. A nosa prioridade ten que ser a liberdade, a independencia… \u00c9 un pouco, como dic\u00eda antes, a conciencia de como nos condiciona o lugar e o espazo. Como lector, inter\u00e9same a literatura que indaga nesa tensi\u00f3n entre o \u00edntimo e o p\u00fablico, o individual e o colectivo. Pasolini fala diso nos seus ensaios. Tam\u00e9n o Ulises. \u00c9 un tema universal.<\/p>\n Hai algunhas imaxes que se repiten moito nos teus textos, xa desde ‘<\/strong>ucede<\/b>. Como a luz, que en<\/strong> <\/b>Dos tempos sombrizos<\/b> \u00e9 cegadora.<\/strong><\/p>\n A nosa relaci\u00f3n co mundo est\u00e1 atravesada por iso, pola luz. Sucede \u00e9 un libro que escrib\u00edn hai catorce anos e xa non volvo a el, a verdade. Mais \u00e9 verdade que a luz aparece moito nos poemas, ou as estaci\u00f3ns. Non saber\u00eda explicar moi ben por que, quitando esa sensaci\u00f3n de que condiciona a nosa relaci\u00f3n co mundo. Hai pouco lin o Ensaio sobre a cegueira de Saramago, no que a cegueira \u00e9 branca. A xente ve unha luz branca, brillante. Se cadra algo diso pasou a este \u00faltimo libro…<\/p>\n